OKB Belirtileri: Obsesyonlar, Kompulsiyonlar ve Tedavi

OKB Belirtileri: Obsesyonlar, Kompulsiyonlar ve Tedavi

İçerik

Kapıyı kilitlediğinizden emin olmak için beşinci kez geri dönüyorsunuz. Ellerinizi yıkadıktan hemen sonra “ya yeterince temiz değilse” düşüncesi geliyor. Aklınıza istemediğiniz, sizi dehşete düşüren düşünceler düşüyor ve onları bir türlü kafanızdan atamıyorsunuz. Bunları kimseye anlatamıyorsunuz, çünkü “deli olduğumu düşünürler” diye korkuyorsunuz. Bu yazıda OKB belirtilerini, yani obsesif kompulsif bozukluğun işaretlerini ayrıntılı olarak ele alıyoruz: Obsesyon ve kompulsiyonun ne olduğunu, en sık görülen OKB türlerini, OKB döngüsünü, “titizlik” ile OKB arasındaki farkı ve tedavide neyin işe yaradığını.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve tanı koymaz. OKB tanısı yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı tarafından konulabilir. Ama yaşadıklarınızı anlamak, yardım istemenin ilk adımı olabilir ve yalnız olmadığınızı hatırlatabilir.

OKB nedir?

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), kişinin istemediği, rahatsız edici ve tekrarlayan düşünceler, imgeler ya da dürtüler (obsesyonlar) yaşadığı ve bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak için tekrarlayan davranışlar ya da zihinsel eylemler (kompulsiyonlar) gerçekleştirdiği bir ruh sağlığı sorunudur.

İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), OKB’nin üç temel unsurunu şöyle özetler: obsesyonlar, bu obsesyonların yarattığı yoğun kaygı ve kaygıyı hafifletmek için yapılan kompulsiyonlar. NHS’nin vurguladığı önemli bir nokta da şudur: Kompulsiyonların sağladığı rahatlama geçicidir ve döngü kısa süre sonra yeniden başlar.

OKB’nin hafif ya da ağır biçimleri olabilir. Bazı kişilerde günde birkaç dakikalık rahatsızlık yaratırken, bazı kişilerde saatlerce süren ritüellere ve hayatın ciddi biçimde kısıtlanmasına yol açabilir.

Obsesyon nedir?

Obsesyonlar, kişinin zihnine istemeden giren, rahatsızlık veren ve kontrol edilmesi zor düşünceler, imgeler ya da dürtülerdir. Herkesin aklından zaman zaman tuhaf ya da rahatsız edici düşünceler geçer. OKB’de fark, bu düşüncelerin çok sık gelmesi, yoğun kaygı yaratması ve kişinin onlara büyük bir anlam yüklemesidir.

NHS’nin listelediği sık görülen obsesyonlar şunlardır:

  • Kendine ya da başkalarına kasıtlı olarak zarar verme korkusu: Örneğin sevdiği birine zarar vereceği düşüncesi.
  • Kazayla zarar verme korkusu: Örneğin ocağı açık bırakıp yangına sebep olma.
  • Bulaşma korkusu: Mikrop, hastalık ya da kirli kabul edilen maddelere karşı yoğun kaygı.
  • Simetri ve düzen ihtiyacı: Eşyaların “tam olması gerektiği gibi” durması.

Bunlara ek olarak dinî ya da ahlaki konularda aşırı şüpheler, ilişkiyle ilgili sürekli sorgulamalar ve cinsel içerikli istenmeyen düşünceler de görülebilir. NHS, şiddet ya da cinsellik içeren istenmeyen düşüncelerin çok rahatsız edici olabileceğini ama bu düşüncelere sahip olmanın, kişinin bunları yapacağı anlamına gelmediğini özellikle vurgular. Aslında bu düşünceleri bu kadar rahatsız edici bulmak, kişinin değerleriyle çeliştiklerini gösterir.

Kompulsiyon nedir?

Kompulsiyonlar, obsesyonun yarattığı kaygıyı azaltmak ya da korkulan bir şeyin olmasını önlemek için yapılan tekrarlayan davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. NHS’nin listelediği sık kompulsiyonlar şunlardır:

  • Temizlik ve el yıkama
  • Kapıların kilitli, gazın kapalı olup olmadığını kontrol etme
  • Sayma, sıralama ve düzenleme
  • Biriktirme
  • Güvence arama: “Emin misin, bir şey olmaz değil mi?”
  • Kafada kelimeleri tekrar etme ya da düşünceleri zihinsel olarak “nötrleştirme”
  • Tetikleyici yer ve durumlardan kaçınma

NHS’nin belirttiği gibi pek çok kişi bu davranışların mantıksız olduğunun farkındadır, ama “ne olur ne olmaz” diye yapmak zorunda hisseder. Ayrıca bazı kompulsiyonlar dışarıdan görülmez; kişi bunları zihninde yapar.

OKB döngüsü

OKB’yi anlamanın en iyi yolu, onu bir döngü olarak görmektir:

  1. Obsesyon: “Ellerim mikrop doldu, hastalık bulaştıracağım.”
  2. Kaygı: Yoğun bir sıkıntı ve tehlike hissi.
  3. Kompulsiyon: Ellerini defalarca, belirli bir şekilde yıkama.
  4. Geçici rahatlama: Kaygı kısa süreliğine azalır.
  5. Döngünün güçlenmesi: Beyin, “kompulsiyon işe yaradı, tehlike gerçekti” sonucunu çıkarır. Bir sonraki obsesyon daha güçlü gelir.

Bu döngü, OKB’nin neden kendiliğinden geçmediğini açıklar. NHS de OKB’nin kendiliğinden düzelme olasılığının düşük olduğunu belirtir. İyi haber şu: Bu döngü, uygun tedaviyle kırılabilir.

En sık görülen OKB türleri

Bulaşma ve temizlik OKB’si

Mikrop, hastalık, kimyasal madde ya da “kirli” kabul edilen şeylerle temas korkusu. Uzun süreli el yıkama, aşırı temizlik, dokunmaktan kaçınma gibi davranışlar görülür. Eller çatlayıp kanayana kadar yıkanabilir.

Kontrol OKB’si

Kapıyı, ocağı, prizleri, pencereleri ya da mesajları defalarca kontrol etme. Kişi evden çıkmakta zorlanabilir ya da yoldan geri dönebilir.

Simetri ve düzen OKB’si

Eşyaların belirli bir düzende olmaması durumunda yoğun rahatsızlık. Bu her zaman bir felaket korkusuyla ilgili değildir; bazen sadece “tam doğru olmama” hissi vardır.

Zarar verme obsesyonları

Kişinin kendine ya da sevdiklerine zarar vereceğine dair istenmeyen düşünceler. Bu kişiler çoğu zaman bıçak gibi nesnelerden ya da bebekleriyle yalnız kalmaktan kaçınır. Önemle belirtmek gerekir ki bu düşünceler, kişinin gerçek bir niyetini değil, en büyük korkusunu yansıtır.

Dinî ve ahlaki OKB (skrupülozite)

Günah işleme, ibadetleri yanlış yapma ya da ahlaki olarak “kötü” olma konusunda aşırı kaygı ve şüphe. Kişi ibadetleri defalarca tekrarlayabilir.

İlişki OKB’si

Partnerini gerçekten sevip sevmediği, doğru kişiyle olup olmadığı konusunda sürekli ve sıkıntı veren sorgulamalar.

Saf obsesyonel OKB

Günlük dilde “saf O” olarak da anılır. Görünür kompulsiyonların az olduğu, ama zihinsel kontrol, analiz, dua etme, düşünceleri bastırma gibi içsel kompulsiyonların yoğun olduğu bir görünüm.

“Biraz titizim” ile OKB arasındaki fark

“Ben de biraz OKB’liyim” sözü günlük dilde sık kullanılır. Ancak düzenli olmak ya da temizliği sevmek OKB değildir. Aradaki farklar şunlardır:

  • Kaygı: Titiz biri temizlikten keyif alabilir. OKB’li kişi ise ritüelleri keyif için değil, yoğun kaygıyı azaltmak için yapar.
  • Zaman: OKB’de ritüeller günde bir saatten fazla zaman alabilir.
  • İstek: OKB’li kişi çoğu zaman bu davranışları yapmak istemez ama yapmazsa dayanılmaz bir sıkıntı hisseder.
  • Etki: OKB iş, okul, ilişkiler ve günlük işleri belirgin biçimde etkiler.

OKB belirtileri için kendinize sorabileceğiniz sorular

Aşağıdaki sorular tanı aracı değildir, ancak yaşadıklarınızı daha net görmenize yardımcı olabilir:

  1. Aklıma istemediğim, beni rahatsız eden düşünceler sık sık geliyor mu?
  2. Bu düşüncelerden kurtulmak için belirli davranışları ya da zihinsel eylemleri tekrar tekrar yapıyor muyum?
  3. Bu davranışları yapmazsam yoğun bir sıkıntı ya da “kötü bir şey olacak” hissi yaşıyor muyum?
  4. Bu ritüeller günde bir saatten fazla zamanımı alıyor mu?
  5. Bazı yerlerden, nesnelerden ya da durumlardan bu düşünceler yüzünden kaçınıyor muyum?
  6. Yakınlarımdan sık sık güvence istiyor muyum?
  7. Bu durum işimi, okulumu, ilişkilerimi ya da günlük düzenimi etkiliyor mu?

Bu soruların birkaçına “evet” diyorsanız, bir uzmanla görüşmek iyi bir adım olabilir.

OKB hakkında yaygın yanlış inanışlar

  • “OKB sadece temizlik ve düzenle ilgilidir.” Temizlik ve düzen OKB’nin en bilinen biçimleridir, ama zarar verme korkuları, dinî şüpheler, ilişki sorgulamaları ve zihinsel ritüeller de OKB’nin parçası olabilir.
  • “OKB’li insanlar düzenli ve mükemmeliyetçidir.” Pek çok OKB’li kişinin evi dağınık olabilir. OKB, kişilik özelliğinden çok belirli kaygılar ve ritüellerle ilgilidir.
  • “İstese bırakabilir.” OKB irade meselesi değildir. Kişi çoğu zaman ritüelleri bırakmayı çok ister ama kaygının yoğunluğu buna izin vermez.
  • “Kötü düşünceleri olan biri tehlikelidir.” OKB’deki istenmeyen düşünceler kişinin korkularını yansıtır, niyetlerini değil.

OKB’ye ne sebep olur?

OKB’nin kesin nedeni bilinmemektedir. Muhtemelen birden fazla etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar:

  • Genetik yatkınlık: Ailede OKB öyküsü olması riski artırabilir.
  • Beyin işleyişi: Beynin belirli bölgelerinin çalışma biçimindeki farklılıklar.
  • Yaşam olayları: Stresli ya da travmatik deneyimler OKB’yi tetikleyebilir ya da şiddetlendirebilir.
  • Kişilik özellikleri: Aşırı sorumluluk duygusu, mükemmeliyetçilik ve belirsizliğe tahammülsüzlük.
  • Doğum sonrası dönem: Bazı kişilerde OKB belirtileri hamilelik ya da doğum sonrasında başlayabilir ya da artabilir.

OKB ile birlikte görülebilen sorunlar

NHS’ye göre OKB; depresyon, yeme bozuklukları, yaygın anksiyete bozukluğu ve biriktirme bozukluğu gibi sorunlarla birlikte görülebilir. Ağır depresyonla birlikte seyreden OKB’de intihar düşünceleri de ortaya çıkabilir. Böyle düşünceleriniz varsa lütfen beklemeyin; 112’yi arayın ya da güvendiğiniz birine hemen haber verin.

OKB tedavisi

OKB, tedavi edilebilir bir durumdur. Tedavide en çok araştırılmış yöntem, bilişsel davranışçı terapinin bir türü olan maruz bırakma ve tepki önleme (İngilizce kısaltmasıyla ERP) yöntemidir.

Maruz bırakma ve tepki önleme nasıl işler?

Bu yöntemde kişi, terapistinin desteğiyle, obsesyonlarını tetikleyen durumlarla kademeli ve kontrollü biçimde karşılaşır (maruz bırakma), ama bu sırada kompulsiyonu yapmaz (tepki önleme). Örneğin bulaşma korkusu olan bir kişi, önce az kaygı yaratan bir nesneye dokunur ve elini yıkamadan bekler. Kaygı başta yükselir, ama zamanla kendiliğinden azalır. Böylece beyin, kompulsiyon yapılmadan da kaygının geçtiğini ve korkulan felaketin gerçekleşmediğini öğrenir.

Bu süreç zorlayıcı olabilir, bu yüzden adımlar kişiyle birlikte, en kolaydan en zora doğru bir hiyerarşi halinde planlanır. Kişi hiçbir zaman hazır olmadığı bir adıma zorlanmaz.

Örnek bir maruz bırakma basamağı

Kapıyı kilitleyip kilitlemediğini defalarca kontrol eden bir kişi için çalışma şöyle ilerleyebilir: İlk adımda kişi kapıyı kilitledikten sonra yalnızca bir kez kontrol eder ve uzaklaşır. Sonraki adımlarda kontrol sayısı sıfıra indirilir, ardından kişi kapıyı kilitledikten hemen sonra evden uzaklaşıp kısa bir yürüyüşe çıkar ve geri dönüp kontrol etmez. Her adımda kaygının nasıl yükselip sonra kendiliğinden azaldığı birlikte gözlemlenir. Zamanla “emin olmadan da yaşayabilirim” deneyimi güçlenir.

Bilişsel çalışma

Terapide ayrıca OKB’yi besleyen düşünce kalıpları üzerinde çalışılır: aşırı sorumluluk duygusu, düşüncelere aşırı anlam yükleme (“Bunu düşündüysem kötü bir insanım”), belirsizliğe tahammülsüzlük ve mükemmeliyetçilik.

İlaç tedavisi

Orta ve ağır OKB’de psikiyatri uzmanı ilaç tedavisi önerebilir. NHS, hekimin ilaç yazabileceğini ya da konuşma terapilerine yönlendirebileceğini belirtir. İlaç kararı her zaman bir hekim tarafından verilir.

OKB’de yardım almayı geciktiren utanç

OKB’si olan pek çok kişi yıllarca kimseye bir şey anlatmaz. Bunun en önemli nedenlerinden biri utançtır. Özellikle zarar verme, dinî ya da cinsel içerikli obsesyonları olan kişiler, düşüncelerini paylaşırlarsa “kötü” ya da “tehlikeli” biri olarak görüleceklerinden korkar. Oysa bu tür düşünceler OKB’de çok sık görülür ve deneyimli bir terapist için şaşırtıcı değildir. Terapide bu düşünceler yargılanmadan, OKB’nin işleyişi çerçevesinde ele alınır. Çoğu kişi için ilk kez bu düşünceleri yüksek sesle söyleyebilmek ve anlaşıldığını hissetmek, iyileşmenin başlangıcıdır.

OKB ile yaşayan biri için günlük öneriler

  • Güvence aramayı azaltmaya çalışın. Yakınlarınıza “Emin misin?” diye sormak kısa süreli rahatlatır ama döngüyü güçlendirir.
  • Düşüncelerle tartışmayın. Obsesyonları bastırmaya ya da “çözmeye” çalışmak genellikle onları güçlendirir. “Bu bir OKB düşüncesi” diyerek etiketlemek ve yoluna devam etmek daha işe yarar.
  • Ritüelleri ertelemeyi deneyin. Kompulsiyonu hemen yapmak yerine birkaç dakika beklemek, kaygının kendiliğinden azalabildiğini görmenize yardım eder.
  • Stresinizi yönetin. Stres arttığında OKB belirtileri de artma eğilimindedir.
  • Kendinizi suçlamayın. OKB düşünceleri sizin kim olduğunuzu tanımlamaz.

Çocuk ve ergenlerde OKB

OKB çocukluk ve ergenlik döneminde de başlayabilir. Çocuklar yaşadıklarını çoğu zaman sözcüklerle anlatamaz ya da utandıkları için saklarlar. Ebeveynlerin dikkat edebileceği işaretler şunlardır: uzun süren banyo ya da el yıkama, ödevleri defalarca silip yeniden yazma, eşyaların belirli bir düzende durması konusunda aşırı ısrar, aynı soruları tekrar tekrar sorma ve güvence isteme, yatma saatinde uzayan ritüeller ve bu ritüeller engellendiğinde yoğun öfke ya da ağlama.

Çocuklarda OKB tedavisinde aile katılımı özellikle önemlidir, çünkü ebeveynler farkında olmadan ritüellere katılabilir ya da güvence vererek döngüyü güçlendirebilir. Ayrıntılı bilgi için çocuk ve ergen terapisi sayfamıza göz atabilirsiniz.

Bir yakınınız OKB ile yaşıyorsa

  • Ritüellere katılmamaya ya da onları kolaylaştırmamaya çalışın, ama bunu sert bir şekilde değil, anlayışla yapın.
  • Sürekli güvence vermek yerine “Bunun OKB olduğunu biliyorsun, sana güveniyorum” gibi destekleyici cümleler kurun.
  • Düşünceleri yüzünden onu yargılamayın.
  • Tedavi sürecine katılmayı teklif edin; aile desteği OKB tedavisinde önemli bir yer tutar.

Lotos Mentis’te OKB desteği

Lotos Mentis’te Psk. Hüseyin Burak Çoşkun ile OKB için bilişsel davranışçı yaklaşım çerçevesinde, size uygun hızda ilerleyen bir çalışma planı oluşturuyoruz. Yöntem hakkında ayrıntılı bilgiyi bilişsel davranışçı terapi sayfamızda bulabilirsiniz. Kaygıyla ilgili genel bilgiler için kaygı ve panik atak sayfamıza da göz atabilirsiniz.

Görüşmelerimizi Lefkoşa’daki ofisimizde yüz yüze ya da online terapi olarak yapıyoruz. Sorularınız için ücretsiz 15 dakikalık ön görüşme yapabilir, online randevu sayfamızdan size uygun saati seçebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

OKB kendiliğinden geçer mi?

NHS’ye göre OKB’nin kendiliğinden düzelme olasılığı düşüktür. Ancak uygun tedavi ve destekle belirtiler belirgin biçimde azalabilir.

Aklıma gelen kötü düşünceleri gerçekten yapar mıyım?

OKB’deki istenmeyen düşünceler, kişinin niyetini değil, korkusunu yansıtır. NHS de bu düşüncelere sahip olmanın, kişinin onları gerçekleştireceği anlamına gelmediğini vurgular. Yine de bu düşünceleri bir uzmanla konuşmak çok rahatlatıcı olabilir.

OKB çocuklarda da görülür mü?

Evet. OKB çocukluk ya da ergenlik döneminde başlayabilir. Çocuklarda tekrarlayan sorular, uzun süren banyo ya da ödev ritüelleri ve belirli düzenlerin bozulmasına aşırı tepki görülebilir.

OKB tedavisi ne kadar sürer?

Bu, belirtilerin şiddetine ve süresine göre değişir. Pek çok kişi düzenli seanslarla birkaç ay içinde belirgin iyileşme görür; bazı durumlarda süreç daha uzun sürebilir.

OKB ilaçsız tedavi edilebilir mi?

Hafif ve orta düzey OKB’de bilişsel davranışçı terapi, özellikle maruz bırakma ve tepki önleme, tek başına etkili olabilir. Daha ağır durumlarda ilaç tedavisi de gerekebilir; bu karar psikiyatri uzmanı tarafından verilir.

Online terapi OKB için uygun mu?

Evet, maruz bırakma çalışmalarının pek çoğu kişinin kendi ortamında, online seanslarla da planlanabilir ve uygulanabilir. Hatta bazı tetikleyiciler evde olduğu için online çalışma avantaj da sağlayabilir.

OKB ile kaygı bozukluğu arasındaki fark nedir?

Her ikisinde de yoğun kaygı vardır. OKB’yi ayıran şey, istenmeyen ve tekrarlayan obsesyonlar ile bunlara karşı yapılan ritüellerdir. Yaygın anksiyete bozukluğunda ise endişeler daha çok günlük hayattaki gerçek konular üzerinedir ve belirli ritüellerle bağlantılı değildir.

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ya da tedavi yerine geçmez.